Tę pierwszą w Polsce publiczną i narodową bibliotekę ufundowali: Józef Andrzej i Andrzej Stanisław Załuscy. Księgozbiory odziedziczone przez braci po stryju, ich własne zbiory oraz dary innych osób umieszczono w pałacu Daniłłowiczów, zakupionym w 1736 r. W chwili otwarcia i oddania do użytku publicznego (1747) Biblioteka liczyła ok. 200 000 książek, 10 000 rękopisów, tysiące atlasów, map i sztychów. W latach 1747-1761 bracia na własny koszt rozwijali działalność tej ważnej instytucji. By uchronić ją przed ubytkami i zachować w dobrym stanie, J. Załuski jako biskup kijowski wyjednał u papieża specjalną bullę (1752), która pod groźbą klątwy zabraniała wynosić księgi i pomagać w takim postępku. Księgozbiór powiększał się m.in. dzięki zagranicznym zakupom, pokrywanym przez Stanisława Leszczyńskiego. Gdy decyzją KEN Rzeczpospolita przejęła książnicę, zmieniono jej nazwę na: Biblioteka Rzeczypospolitej Załuskich Zwana. Kłopoty z zakupami nowych dzieł zmniejszyło nieco uchwalenie w 1780 r. na jej rzecz obowiązkowego egzemplarza wszelkich wydawnictw. Prefektami zatrudnionymi przy opracowywaniu i katalogowaniu zbiorów byli m.in. J.D. Janocki, F.D. Kniaźnin, O. Kopczyński. Biblioteka udostępniała swe zasoby, a także inicjowała życie naukowe i kulturalne w Rzeczypospolitej. Jeszcze przed uroczystym otwarciem książnicy ogłoszono konkurs na dzieło naukowe i literackie (wierszem lub prozą). Czterech uczestników obdarowano złotymi medalionami, a dodatkową nagrodę otrzymał A.P. Zatorski za mowę poświęconą pożytkom płynącym z korzystania z publicznych bibliotek. W 1753 r. powołano, a w 1766 wznowiono Akademię Mariańską - konkurs na publiczne popisy poetyckie i krasomówcze, mające za przedmiot kult Maryi Panny. Upadek tej ważnej instytucji zbiegł się z upadkiem Rzeczypospolitej. W momencie likwidacji w 1794 r. była jedną z największych bibliotek w Europie i obejmowała prawie dwukrotnie większy księgozbiór niż w momencie otwarcia. Dotkliwym ciosem dla polskiej kultury było wywiezienie jej zasobów do Rosji. Część zbiorów wróciło do kraju w okresie między powstaniami i w 1921 r. na mocy traktatu ryskiego, lecz w czasie bombardowania Warszawy w 1939 r. w pokaźna część księgozbioru uległa zniszczeniu, a w 1944 r. Niemcy spalili najcenniejsze, ocalałe wcześniej zasoby Biblioteki. (Bożena Mazurkowa) Zob. też: MECENAT